تبلیغات
داستانهای کوتاه از تاریخ - خرافات و موهومات ویرانگر
با تاریخ همیشه یک گام جلوتر از دیگرانید !!

خرافات و موهومات ویرانگر

تاریخ:یکشنبه 8 دی 1392-01:35 ب.ظ

خرافات و موهومات ویرانگر

ماکس وبر مدرنیته را فرایند عقلانی سازی امور می دانست و دانش و فناوری و پیشرفت و ترقی را زاییده عقلانی شدن پندارها و کردارها معرفی می کرد از نظر وی این فرایند منجر به تولید علم می شد و  خاصیت افسون زدایی داشت. چنین نگرشی تمامی روش ها و بینش های غیر عقلانی را به حیطه موهومات می راند و جهان عقلانی و دنیایی را شکل می داد که قوانین غیرشخصی بر آن فرمان می راند.[1] .«عقل» تنها اساس معرفت معتبر و واقعی را شکل می داد و براهین قیاسی یا استقرایی بعنوان روش های انحصاری که می توانند اطلاعات دقیق وقابل اطمینانی درباره جهان به دست دهند و پایه علوم و فنون مختلف گردند معرفی می شدند.[2]در نقطه مقابل عقلانیت خرافی گری و موهوم پرستی قرار داشت.در عصر جدید تمامی بینش ها و روش هایی كه قابلیت دریافت منطقی ، تعلیل پذیری ، مشاهده ، آزمون و استنتاج را نداشتند؛ غیرعقلانی شناخته شدند و به حیطه موهومات و خرافات تبعید گشتند.

خرافات و موهومات باورهای غیرعقلانی بودند که در نقطه مقابل ترقی و پیشرفت قرار گرفتند و از موانع توسعه و ارتقای سطح کمی و کیفی زندگی انسانها شناخته شدند.خرافات جمع خرافه، و در لغت به معنی حدیث باطل و بی اساس است که خوشایند طبع آدمی است و با هیجان و احساس وی سازگار است[3].و در اصطلاح به تمامی افکار و اعمال غیرمنطقی و غیرعقلانی گفته می شود.بی دانشی ، بی خردی ، زود باوری و راحت طلبی همگانی در کنار فرصت طلبی و فریبکاری سوداگران و قدرت طلبان از اسباب پیدایش و گسترش آن  می باشد.وبر بر این حقیقت توجه داشت که بخش بزرگی از رفتار انسانی متناقض، فاقد تفکر و تامل است. او همچنین معتقد بود که انسان ها در زندگی معمولی، روش های معتادی[4]را که برآن ها با «تقلید بدون فکر» اصرار می ورزند مورد مداقه قرار نمی دهند.[5]و بجای پیدا کردن منشا امور، از یکدیگر تقلید کورکورانه می نمایند.[6]این رویکرد از مهم ترین اسباب پیدایش و گسترش خرافات می باشد.درمفهومی کلی تر،خرافات، هرنوع پندار ، گفتار و كردار نامعقول و بی اساسی را تشکیل می دهد كه پایه آن ترس ، جهل و هیجان[7] است.

روی آوردن انسانها به خرافات اغلب در نتیجه مشکلاتی است که قواعد موجود پاسخگوی آن ها نیست و دانش ها و فنون شناخته شده تبیینی برای آن ارایه نمی كنند.چنین وضعیتی موجب سرگردانی برخی از آدمیان میان ترس و امید گشته زود باوران شان را  به سمت بینش ها و روش های غیر عقلانی متمایل می كند.نا توانی در کنترل شرایط زندگی و ضعف در برخورد با رویدادهایی که همراه با ترس و نا امنی هستند  گرایش به خرافات را افزایش می دهد.این وضعیت هرجا که امکان کنترل محیط کمتر باشد یا توجیه علمی بحران ها به دلیل فقر دانش میسر نباشد، پذیرش و گسترش خرافات را آسان تر می کند.[8] جامعه ایران در دوره پژوهش کم و بیش از چنین ویژگی هایی برخوردار بود.بیشینه جمعیت در سده 19 را دهقانان تشکیل می دادند یعنی گروهی که هستی اشان در گرو نیروهای ناشناخته و غیرقابل مهار طبیعی بود و همین امر سبب گسترش باورها و شیوه های غیر عقلانی، غیر علمی، در ایران این عصر می گشت.

بدترین ویژگی خرافه ها این است که آسان به وجود می آیند ولی به دشواری از میان می روند.[9] انواع خرافات در هر فرهنگ و ملتی کم و بیش دیده می شود این باورهای غیرمنطقی، با ثباتی نسبی-با تغییر شکل- از نسلی به نسل دیگر منتقل می شوند، اما تقریبا هیچ گاه به طور کامل از بین نمی روند.[10]موقعیت های اجتماعی فشارآور؛ شرایط مناسبی را برای پیدایش و پذیرش باورهای خرافی بوجود می آورند.[11]و جامعه ایران در سده 19 از هرسوی در معرض نا امنی و موقعیت های پر تنش قرار داشت که رواج خرافات را ساده تر و پاینده تر می ساخت.سطح نازل دانش تجربی و کم اعتنایی به علوم عقلی در این دوران سبب گشت کشف روابط علی در بسیاری از پدیده های اجتماعی و طبیعی چندان مورد توجه نباشد و اقبال عمومی به خرافات و موهوماتی باشد كه زنجیره طویل علت و معلول را نادیده می گرفت و مجال آزمون و خطا و کشف روابط علی از بین  می برد.

برخی از مهم ترین جلوه های خرافات و موهومات رایج در این عصر را سفرنامه نویسان در آثار خود آورده اند.فارغ از خواست و مقصد ایشان و با تمییز سخنان آکنده از تعصبات جاهلانه یا اهداف استعماری از گزارش های قابل اعتماد ؛ می توان با تحلیل این گزارش ها به کشف و تبیین برخی از زمینه ها و اسباب عقب ماندگی دست یافت و بهمین جهت است که چنین نمونه هایی در این کتاب ذکر می شود.

یکی از نخستین نمونه های نگارش شده در ابتدای سده 19 متعلق به سرجان مالکوم[12] کاپیتان انگلیسی و نویسنده کتاب تاریخ ایران می باشد که سه بار به ایران مسافرت کرد وی با شاه و درباریان روابط نزدیکی داشت و با اقشار مختلف دیوانی و اداری گفتگو کرد و با برخی از عالمان آن روزگار هم کلام گشت.مالکوم زبان فارسی را خوب می دانست و با مطالعه تاریخ ایران اثری بجای گذاشت که امروزه یکی از منابع دست اول برای سال های آغازین تاریخ قاجاریه محسوب می گردد.وی بیش از هرکس دیگری از اروپائیان هم عصرش به توصیف و تحلیل اوضاع اجتماعی ایران پرداخته است و مطالب زیادی درباره وضع ملت ودولت در ایران عهد فتحعلی شاه قاجار ذکر می کند.او یکی از علل انحطاط ایران را رواج خرافاتی بنام علم می داند که زندگی عمومی را مختل کرده است . می نویسد در ایران هنوز شیادان و نادانان بدنبال کشف کیمیا و تبدیل مس به طلا می باشند و نجوم نقشی پررنگ در پیش بینی ساعات سعد و نحس و پیشگویی پدیده ها و رویدادها دارد.[13] وی با بیان یک نمونه حیرت انگیز از تاثیر باور های خرافی نجوم بر تخریب کشور می نویسد :


" در ایران نیز مردمى كه وسعتى دارند، كارى بدون رجوع به ستارگان نمى‏كنند. در اختیار امرى، یا شروع سفرى، یا پوشیدن لباس نو باید ساعت دیده و راى منجم پرسیده شود. بعضى اوقات اگر كسى بخواهد سفر كند و هنوز اسباب سفر فراهم نیامده باشد، لاكن ساعت خوب باشد، از خانه خود نقل و مكان بجاى دیگر مى‏كند و، احتمال دارد تا فراهم آمدن اسباب به زحمت مى‏گذارند، و همین‏قدر خوش است كه به ساعت سعد حركت كرده است." یكی از ایلچیان برای آنكه بتواند در ساعت خوش از خانه خارج شده به ماموریتش برود ناچار شد دیوار خانه خود و چند خانه همسایه را شكافته به كوچه برود ( زیرا بر اساس نظر منجم امكان خروج از در را نداشت ) و در ادامه برای فرار از نحوست حاكم بوشهر را مجبور كرد دیوار قلعه را شكافته ایشان را خارج كند چون بنظر منجم نمی توانستند از در بیرون بروند !! دلیل اینگونه امور آن است كه " جمیع اهالى این ملك از اعالى تا ادانى به این فن شعبده‏آمیز اعتقاد دارند.لاكن بسیارى از منجمین خود اعتقاد به آنچه مى‏گویند ندارند، بلكه این هنر را مایه تحصیل معاش كرده‏اند."[14] نکته ای ظریف که مرد انگلیسی دقت کرده و مورد توجه مردم ایران واقع نشده آن است که گسترش دهندگان خرافات خود به آن باور ندارند.

ستوان هنری پاتینجر[15] از افسران همراه سرجان مالکم هم که در 1809 م به ایران آمد سفرنامه ای نوشت و در آن برخی از پندار ها و کردار های مردمانی را که دید ترسیم کرد وی ماموریت داشت راههای سوق الجیشی شرق و جنوب ایران را بررسی کرده ارزش اردوکشی دراین نواحی را تعیین نمایند وی به شرح عادت و رسوم و سنن مردم و مسیر مسافرت و اوضاع جغرافیایی جاهایی که دیده پرداخته است و اثر خود را در 1816 م در لندن منتشر کرد. وی از مسیر زمینی هند به بلوچستان آمد و تا کرمان ادامه مسیر داد و مشاهدات خود را از مردمان این مناطق ثبت کرد گزارش های وی بویژه در مورد بلوچ ها و طایفه براهوئی ها حائز اهمیت است.یاد داشتها و نظرات وی را نمی توان به کل مردم ایران تعمیم داد.

وی در توصیف بی خبری مردمی که دیده می نویسد :

غیر از موارد روزمره "قدرت تفكر و ذهن آنان بحد یك بچه یك ساله شیرخوار " بود "این مردم فقط با بدیهیات و مشاهدات و محدوده خویش مشغولند و هرگز در صدد آن نیستند كه از دنیای خارج از محیط خود مطلع گردیده سوالات و تحقیقاتی بنمایند و عامه دنبال غور و تفحصی نیستند " معقول ترین ایشان گمان داشت كه كمپانی هند شرقی "پیر زنی بسیار پولدار است " و پس از تلاش من برای توضیح معنای كمپانی باز از سن خارقالعاده پیرزن تعجب می كرد. همه بومیان آسیایی كه دیدم این گونه بودند[16] .

می گوید این مردم قطب نما را یک معجزه الهی و من را صاحب عقل و درایت فوق العاده می پنداشتند و تصور می کردند که ماه و خورشید هر دو یک جسم هستند[17].

ستوان آلکس بارنز[18] عضو انجمن سلطنتی بریتانیا و مامور عالی رتبه ی کمپانی هند شرقی دیگر مسافر این سالها است که طی سال های 1831تا1833 میلادی به مناطق شمال شرق ایران  آمده و توصیفات مفصلی از مناطقی که دیده و اهالی آن ، بویژه ترکمانان انجام داده است. وی هم با ادبیات انگلیسی آشنا بوده و هم فارسی را بخوبی می دانسته است.وی می نویسد مردمی را دیده است که شتری را که از خستگی مریض شده بود گمان داشتند که در تصرف شیطان در آمده و برای مداوایش با آتش و میله سوزان وی را می ترساندند[19].

 



[1] - وبر،ماکس ، 1384، دین، قدرت، جامعه، ترجمه احمد تدین، تهران ، هرمس : 318-319

[2] - آبرکرامبی، نیکلاس ، ودیگران ،1370، فرهنگ جامعه شناسی، ترجمه حسن پویان، تهران ،انتشارات چاپخش: 31

[3] - دهخدا در لغت نامه خویش نکات ظریفی در بیان معنای خرافات گفته است که از آن میان می توان سخن خوش شبانه ! بی اساس بودن و درعین حال خنده دار بودن وخوش آیند بودن را مورد توجه جدی قرار داد . به باور نگارنده هر باوری نمی تواند خرافی باشد باید دو ویژگی خوش آیند بودن و مبتنی بر هیجان واحساسات گشتن با آن همراه شود تا یک بارو خرافی خلق شود و گسترش یابد و مادام که این خصوصیات را داشته باشد به حیات خویش ادامه خواهد داد.

[4] - usages

[5] - بندیکس ، راینهارد ، 1382 ، سیمای فکری ماکس وبر ، ترجمه محمود رامبد ، هرمس ، تهران ، چ 1: 293

[6] - وبر، 1384، ص314

[7] - هرجا که قوه تعقل و تفکر منطقی و عملی متوقف گردد هیجان قلبی و احساسات مانند عاملی مقاومت ناپذیر، سیل آسا، همه چیز وهمه جا را فرامیگیرد و سحرو جادو خودنمایی می کند.(سعیدی مدنی، 1385، ص225).هیجان از ویژگی های اساسی خرافات است

[8] - جاهودا، گوستاو ،1363، روانشناسی خرافات ، ترجمه محمدتقی براهنی ، تهران ، نشرنو ،صص224-225 -226و 229؛ سعیدی مدنی، محسن ،1385، درآمدی بر مردم شناسی اعتقادات دینی ، یزد ، دانشگاه یزد ص245

[9] - جاهودا،1363، صص125-126

[10] - فرزام ، پروا ، 1385 ، خرافات ، تهران ، نشر قطره : 30 همچنین : سعیدی مدنی، 1385 : 103

[11] - جاهودا،1363، ص157

[12] - Sir John Malcolm

[13] - مالکوم ، سر جان ، 1380 ،  تاریخ ایران ،  ترجمه میرزا اسماعیل حیرت‏ ، تهران ، افسون‏ چاپ اول: 809-803

[14] - همان :  834-833

[15] - H.peutinger

[16] - پاتینجر ، هنری ،  1348 ، سفرنامه پاتینجر (مسافرت سند و بلوچستان ) ، ترجمه شاهپور گودرزی ، تهران ، کتابفروشی دهخدا : 44

[17] - همان : 153 و 159

[18] - Alex.Burnes

[19] - بارنز آلکس ، 1373 ، سفرنامه بارنز(سفر به ایران در عهد فتحعلی شاه قاجار) ، ترجمه حسن سلطانی فر ، مشهد ، موسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی ،  چاپ دوم : 49




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 
How long does Achilles tendonitis last for?
پنجشنبه 16 شهریور 1396 07:40 ق.ظ
I really like what you guys are usually up too. This sort of clever work and coverage!

Keep up the good works guys I've added you guys to my own blogroll.
vitamin d helps foot pain
سه شنبه 6 تیر 1396 06:52 ب.ظ
Thanks for finally talking about >داستانهای کوتاه از
تاریخ - خرافات و موهومات ویرانگر <Liked it!
curryecenllwrgw.hazblog.com
پنجشنبه 21 اردیبهشت 1396 01:10 ق.ظ
I drop a comment whenever I like a post on a website or I have something to valuable
to contribute to the conversation. It's caused by the passion communicated in the article I looked at.

And on this post داستانهای کوتاه از
تاریخ - خرافات و موهومات ویرانگر.
I was actually moved enough to post a commenta response ;-) I do have a couple of questions for you if it's allright.
Is it only me or does it look like some of these comments appear like left by brain dead
visitors? :-P And, if you are writing at other sites, I'd
like to keep up with everything new you have to post.
Would you make a list the complete urls of your shared
sites like your twitter feed, Facebook page or
linkedin profile?
BHW
جمعه 25 فروردین 1396 03:13 ب.ظ
Sweet blog! I found it while surfing around on Yahoo News.

Do you have any tips on how to get listed in Yahoo News?
I've been trying for a while but I never seem to
get there! Appreciate it
دانشجو
جمعه 4 بهمن 1392 02:37 ق.ظ
سلام استاد،خوب هستین؟ممنون از مطالب و نوشته های خوبتون،بهره مند شدیم،
استاد ممنون میشیم اگه لیست منابع برای ارشد رو برامون معرفی کنید،البته اینترنت و،،، هست،ولی منابع از توصیه ی استادای خودمون برای قبولی در دانشگاه تبریز خودمون خیلی بهتر ومفید خواهد بود،ممنون میشیم اگه لیست منابع کامل و ضروری و نزدیک به سوالات کنکور رو برامون توی وبلاگتون قرار بدین،که واقعن جاش خالیه توی وبلاگتون،
ممنون ،منتظر لطفتون هستیم،
یا حق
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر